Wetenschap en Non-dualiteit: tegenstelling of plek van ontmoeting?

Wetenschap en non-dualiteit, twee benaderingen die ieder een antwoord zoeken op dezelfde vraag ‘Wat is Dit?’. Wat is deze werkelijkheid, deze ervaring?

De benaderingen lijken vaak op gespannen voet met elkaar te staan. Wetenschap richt zich op geordende en verifieerbare kennis om de werkelijkheid te kunnen begrijpen. Non-dualiteit richt zich op het direct ervaren ervan. Waar kunnen spiritualiteit en wetenschap elkaar ontmoeten om begrijpen en ervaren samen te laten vallen?

Wetenschap begint haar verkenning aan de buitenkant. Wat kunnen we meten en daardoor weten over onze werkelijkheid? Om te kunnen meten worden grenzen aangebracht, categorieën gemaakt. De werkelijkheid wordt ingedeeld in hokjes in een poging deze te begrijpen (en misschien wel te controleren). Dit is wat mensen doen, altijd al. Wetenschap wordt bedreven door mensen en is uiteindelijk niet meer dan het systematische aanbrengen van grenzen in een poging de werkelijkheid in kaart te brengen en te beïnvloeden.

Waar de wetenschap grenzen gebruikt om de werkelijkheid te begrijpen onderzoekt spiritualiteit de aard van de grenzen zelf. In non-duale meditaties wordt regelmatig de ervaring van een baby aangehaald. Daarin zijn er (nog) geen grenzen en vallen ervaring, het ervaarde en degene die ervaart samen.

Dit type meditatie is een manier om de grenzen die je denkt te ervaren te onderzoeken. De grenzen in jezelf, de grenzen tussen jou en de buitenwereld, bestaan die werkelijk? Wat blijft er over van de grenzen wanneer je alle labels eraf haalt en alleen nog refereert aan je directe ervaring? Het boeddhisme laat met de skandha’s zien hoe we de werkelijkheid van moment tot moment vormgeven door die in te delen. Het afpellen van de skandha’s brengt je terug bij de onbegrensde ervaring van dit moment.

Dat het handig is om de wereld in te delen is staat buiten kijf. Het helpt ons navigeren, en ons tot onze omgeving te verhouden. Maar de vergissing die we maken is om te geloven dat die grenzen ’in de natuur gevangen’ zijn. “The map is not the territory”, zoals Korzybski al zei.

In zijn boek ‘Zonder grenzen’, zegt Ken Wilber dat we er zo behekst door zijn, dat we de eigenlijke aard van grenslijnen totaal zijn vergeten. Want grenslijnen bestaan niet in de werkelijke wereld, maar alleen in de verbeelding van kaartenmakers. Natuurlijk zijn er lijnen in de natuurlijke wereld, zoals kustlijnen. Maar die lijnen vertegenwoordigen niet alleen een scheiding tussen land en water. Ze geven net zo goed aan waar water en land elkaar raken. Hij stelt dus dat onze grenzen net zozeer plekken van ontmoeting zijn als afscheidingen.

Zowel wetenschap als spiritualiteit gebruiken deze ogenschijnlijke grenzen in hun onderzoek naar de aard van de werkelijkheid, maar beide pogen die grenzen ook te ontstijgen. Non-dualiteit doet dat door ze te bevragen, maar ook in de wetenschap gebeurt dat. Neurowetenschapper én Boeddhistisch meditator, Franscisco Varela, schreef in 1972 al het fenomenale artikel, ‘Not one, not two’. Hierin stelt hij dat in welk systeem we ook kijken, we nergens tegenstellingen kunnen vinden, buiten onze geprojecteerde waarden om. De combinatie jager/prooi bijvoorbeeld, is geen elkaar uitsluitende tegenstelling. Beide behoren tot hetzelfde systeem, het ecosysteem, waar ze elkaar aanvullen, stabiliseren en zorgen dat het geheel overleeft. Op metaniveau moet je dan wel concluderen dat alles één geheel is, onderdeel van dezelfde Cosmos. En daar bestaan geen afgescheiden entiteiten in.

Wat als we de grens tussen wetenschap en spiritualiteit niet langer zien als onderscheid, maar als een ontmoetingsplek waar één en één niet-twee zijn? Is er dan nog een verschil tussen wetenschap en spiritualiteit, tussen spiritueel leraar en wetenschapper? Of is er synergie? Wat als spiritualiteit en wetenschap elkaar ontmoeten in het bevragen van de grens? Wellicht komen we dan een stapje dichter bij die oervraag, Wat is Dit? In het ervaren ervan, en daarmee allicht ook in het begrijpen.

 In samenwerking met Sarah Durston. Uitgeven in Inzicht magazine - juli 2024

 Sarah is hoogleraar bij het UMC Utrecht en mede-oprichter van Stichting Bewustzijn en Wetenschap.